December 24, 2008
OBAMA-İRAN DANSI
IGMG Perspektif, January/Ocak 2009
Mehmet OZKAN
Kasım ayında yapılan Amerikan seçimleri her ne kadar gerçek hayatta ciddi bir devrim yapmamış gibi gözükse de aslında zihinlerde önemli bir devrim yaptı. Düşünülmesine bile ihtimal verilmeyen hem siyah hem de daha dört yıl önce kimsenin tanımadığı Barack Obama Amerika’nın 44. Devlet Başkanı oldu. Kimilerine göre Obama Amerika’nın son şansıydı çünkü Amerika son yıllardaki Bush politikalarıyla dünyadaki itibarını kaybetti. Bir diğer nokta ise Amerika’nın yeninden yapılandırılması ya da Amerikan rüyasının yeniden canlandırılmasıydı ki, bu noktada da Obama’nın seçilmesi Amerika için yeni bir şans olarak görülüyor. Aslında Amerika’da temel olarak bir çok konuda taktiksel düzeyde farklılıklar olsa da stratejik anlamda siyasi partiler çok fazla farklı düşünmezler. Amerikan tarihinde stratejik kararlar alma ancak tarihî açıdan dönüm noktasında başkanlık edenlere nasip olmuştur. Soğuk savaş sonrasında uluslararası sistemde oluşan yeni durumun gereği olarak ortaya çıkan “Stratejik kararlar alabilme” şansını hem Clinton hem de Bush iyi kullanamadı. Şimdi onların bıraktığı miras ve tarihin getirdiği yükümlülükler Obama’nın omuzunda. Onun alacağı kararlar ya Amerikan rüyasının sonuna ya da yeniden doğmasına yol açacak. Bu yazıda temel olarak Obama’yı bekleyen sorunlar ve opsiyonları üzerinde durularak önümüzdeki dönem için bir değerlendirme yapılacaktır.
İç politika anlamında Obama’yı bekleyen en büyük sorun kuşkusuz ki, ekonomik kriz. Fakat bu konunun küresel boyutları ele alındığı zaman aslında Amerika’nın en temel sorunlarının dış politikada olduğu görülecektir. İç-dış politika ayrımının artık anlamsızlastığı günümüzde Amerika’nın dış politika tercihleri hem firsatlar hem de sıkıntılar doğuracak ve Amerika’nın geleceğine yön verecektir.
Obama’yı dış politikada bekleyen temel olarak üç sorun var. Bu sorunların hemen hemen hepsi bir şekilde İran’a yönelik dış politika tercihleriyle doğrudan bağlantılı. Irak sorunu için İran, Rusya sorunu için Avrupa, ve Afganistan sorunu için Taliban en kilit aktörler. Ya Obama bunlarla doğrudan iletişime geçip sorunu çözmeye çalışacak ya da Bush idaresinin yaptığı gibi aktörleri kenara bırakıp sorunla uğraşacak fakat çözemeyecek. Uzun vadede Obama’nın başarısı ya da başarısızlığı bu üç aktör ile kuracağı ilişki ve bunlar etrafından şekillenen dünya siyaseti sonucunda belli olacaktır.
Son günlerde Amerika ve Irak arasında yapılan güvenlik anlaşmasının da işaret ettiği gibi Amerika’nın Irak siyaseti yeni bir merhaleye giriyor. Amerika yeni dönemde Irak sorununun çözümü için daha fazla enerji harcayacak. Artık uluslararası toplum Irak sorununun çözülmesi için İran’ın bir şekilde masaya getirilmesi gerektiğinin farkında ve bundan başka da bir alternatif yolun olmadığını görmüş durumda. Hem Irak’ın geleceği ile ilgili kararlarda hem de güvenlik konularında İran’ın, Irak’taki etkisini artık anlamayan kalmadı. Obama’dan öncelikli olarak -seçim kampanyalarında da vaad ettiği gibi- Irak sorununun çözümü ile ilgilenmesi beklenmektedir. İran devrim sonrası ilk defa yeni seçilen bir Amerika Başkanı’nı tebrik etti. Obama’nın yanıtının bir sonraki adımı belirleyecegi İran-Amerika ilişkilerinin geleceği aslında Irak’ın geleceği için en önemli ipuçlarına sahip.
Obama’yı bekleyen bir diğer hayatî sorun Rusya. Putin’in Devlet Başkanı seçilmesinden beri Rusya kendi yakın havzasında ve sonrasında da tüm Avrasya’da etkisini artırdı. Özellikle yeraltı kaynaklarının varlığı sayesinde yeniden kazandığı ekonomik üstünlüğünü siyasî arenaya da taşıdı. Avrupa’nın enerji güvenliği üzerinde tekel oluşturmus olan Rusya artık sessiz, olayları izleyen ve de en onemlisi 90’larda hissettiği zayıflık psikolojisinden uzak. Amerika’nın hata yaptığı her yerde ben varım demeye çalışan ve Gürcistan örneğinde olduğu gibi gerektiği zaman askerî güç kullanmaktan da çekinmeyen Rusya herşeyden önce uluslararası sistemde kendisine soğuk savaş döneminde olduğu gibi bir uluslararası statü ve etkinlik alanı istiyor. Özellikle bölgesindeki etkinlik alanına yapılan müdehaleler de çok hassas olan Rusya’nın agresif bir boyuttan çıkarılıp nasıl ve hangi statü de uluslararası sisteme entegre edileceği Obama döneminin önemli meselelerinden birisi olacaktır. Rusya sorununun çözümü bir boyutuyla Avrupa ile kurulcak yeni ve dengeli bir ilişki düzeyi ve bunun beraberinde getireceği uluslararası düzene bağlı. Diğer boyutu ise yine İran’ın uluslararası siteme entegre edilmesiyle doğrudan bağlantılı. Irak savaşından beri Avrupa dışlanmıslık psikolojisi çercevesinde yeni yapılanmalar içerisine girdi. Ama hem Amerika hem de Avrupa, Rusya ile tek başına mücadele edemeyeceğinin farkında. Yeni dönemde Amerika-Avrupa ilişkileri Rusya sorununun geleceğini belirleyecektir. Aynı şekilde dışlanmış bir İran, Avrasya bölgesinde Rusya’nın en önemli partneri olarak Batı’nın etkisinin minimuma indirildiği bölgesel bir düzen için çalışmaktadır. İran her ne kadar bu bölgesel düzende Rusya’ya göre etkisinin az olacağının farkında olsa da Batı tarafından sürekli dışlanan bir İran için başka bir alternatif de yoktur. İran Rusya ile biraz da zoraki bir ilişki içerisindeymiş görüntüsü vermektedir. Batı’nın İran’a yönelik siyaseti bu açıdan Rusya’nın geleceğı açısından önemlidir.
Obama için bir diğer nokta Afganistan ve Taliban’ın geleceğidir. Afganistan her ne kadar son dönemde dünya gündeminden düşmüş görünse de karar alıcıların öncelikli olarak ilgilendikleri bir mesele olarak hala önemini korumaktadır. Afganistan’ın geleceği Amerika için hem bir ülkenin yeniden yapılandırılması hem de bir fenomenin (terorizm) bitirilmiş olması açısından sembolik bir önem taşımaktadır. Fakat son yıllarda gün yüzüne çıkan en önemli gerçek şudur ki, Amerika ve Batı, Taliban karşısında ciddi irtifa kayıplarına uğramıştır ve Afganistan’daki durum aleyhte işlemektedir. Afganistan’ın geleceği bölgesel açıdan İran ile de yakından ilgilidir. Özellikle Afganistan’ın güney bölgesinde etkili olan İran’ın yapacağı küçük bir katkı hem İran tarafından düşman olarak görülen Taliban’ın etkisinin azaltılmasını hem de Batı’nın elinin güçlendirilmesini sağlayabilir. Afganistan konusunda Obama için en temel karar eğer klasik stratejiler işlemezse ortaya çıkacaktır. Taliban ile masaya oturulması hiç bir zaman tasvip edilmemesine rağmen son dönemde Amerika için bir çıkış yolu olarak görülmekte ve son hamle olarak saklanmaktadır. Siyasî ve psikolojik boyutlarıyla tamiri zor bir durum ortaya çıkarabilecek bir karar olan Taliban ile masaya oturma meselesi, Obama için önemli bir sınav niteleği taşır. Yine de burada vurgulanması gereken nokta, Rusya ve İran sorunlarını buyük oranda çözmüş bir Batı’nın Taliban konusunda elinin güçlenmiş olacağıdır.
Yukarıda da bahsettiğimiz gibi, Obama ve Amerika için son derece önemli olan üç temel sorunun ve bu çercevede ilişkilerin yeniden düzenlenmesi gereken üç temel aktörün varlığı şüphesiz. Fakat bu aktörlerden bir tanesi, İran, son dönemde adeta Amerikan siyasetinin geleceği için merkezi bir konuma yükselmiş durumda. Dolayısıyla yeni Başkan Obama için de temel sorun İran sorunu olacaktır. İran Amerika’nın alacağı kararlarda kendisinin merkez olacağının fazlasıyla farkında ve Amerika ile işbirliğinin aslında hem Amerika’nın hem de İran’ın işine yarayacağı bilincinde izlenimini veriyor. İran nükleer silah geliştirme çabalarının uluslararası güçler tarafından engellenmemesi için Amerika’ya, Irak ve Afganistan’daki sorunların çözümünde yardımcı olmaya hazır, yani bir nevi kendince hayati olarak gördüğü çıkarını korumak ve sürdürmek istiyor. İşin özü yeni dönemde Obama-İran dansı uluslararası düzenin geleceğini belirleyeceğe benziyor.
18 Kasim/November
Istanbul-Turkiye
November 1, 2008
AMERİKAN SEÇİMLERİ NE KADAR AMERİKAN?
Mehmet OZKAN
IGMG Perspektif, Ekim 2008
Amerika'da Kasım ayında yapılacak olan devlet başkanlığı seçimleri beklide Kennedy’den beri amerikan seçimlerinin dünya çapında ve yakından takıp edilmesinin ilk örneği. Aslında küresel anlamda lider konumda bulunan amerikanın seçimlerinin dunyaca yakından takibinden daha net hiçbir şey amerikanın çarpıcı liderlik rolünü vurgulayamazdı. Küresel anlamda lider olmanın bir diğer öğesi olarak da Amerika ve Amerikan seçimleri, dünyadaki gelişmelerden doğrudan etkilenmektedir. Yani amerikan seçimlerinde her ne kadar sadece Amerikalılar oy kullanacak olsa da, binlerce kilometre uzakta meydana gelen her hangi bir olay da amerikan seçmenlerinin tercihlerini belirleme de önemli rol oynayabilmektedir. Bu yazıda genel anlamda amerikan seçimlerinin küresel boyutu olarak, Amerika dışında yaşanan gelişmelerin amerikan seçimlerine etkisi üzerinde durulacaktır.
Bir kaç yıl öncesine kadar her ne kadar amerikan devlet başkanı bir adayın Almanya’nın başkenti Berlin’de 200 binden fazla kişiye hitap edeceğini pek mümkün görmezken, aynı şekilde Rusya ve Gürcistan arasında yaşanan üç-dört günlük bir savasında Amerikalı seçmenlerin tercihinde belirleyici olacağına da olasılık verilmiyordu. Peki, ne oldu da beklenilmeyen/öngörülmeyen şeyler bir bir gerçekleşiyor?
Küreselleşmenin ticari anlamda hayatımızda yer etmesi 1990’lara ait bir fenomen idiyse, siyasi anlamda küreselleşme, yani insanların küresel olaylara ilgisinin artması, 11 Eylül saldırılarıyla hızlanmış ve Bush yönetiminin politikaları sonucu ise varlığını iyice hissettirmiştir. Irak savasına yönelik tepkiler, küresel alanda varlığını hissettiren G–8 karşıtı protestolar ve nihayetinde oluşmaya başlayan küresel sosyal hareketler aslında siyasal anlamda tüm insanlığın küreselleştiğinin temel göstergeleri olarak okunabilir. Bu durum dönüşümsel etkileri dolayısıyla varlığını uzun vadede fazlasıyla hissettirecek tarihi bir gelişmedir.
Kasım ayındaki amerikan seçimleri iste tam bu tarihi dönüşüm noktasında gerçekleşiyor. Artik küresel bir gücün o kürede yasayan insanları dikkate almadan onlara istediğini yaptırabilmesinin zorlukları her geçen gün kendini gösteriyor. Karşılıklı bağımlılık ilişkisinin bağlayıcılığı ve sınırlayıcılığı önümüzdeki yıllarda hem Amerika'nın hem de insanlığın opsiyonlarını belirleyecek. Bu acıdan amerikan seçimleri Amerika için dünya gücü unvanını koruyabilmesi acısında son derece önemli olsa da, aslında bu seçimin önemi Amerika'nın iç siyaseti ve ona etki eden dış gelişmeler acısından daha kalıcı.
Bugün Amerikan seçimlerine dış etkinin boyutları öyle bir noktaya geldi ki kısacık bir zaman diliminde kimin baksan olacağı sorusuna verilecek cevaplar değişebiliyor. Gürcistan-Rusya savasının hemen ertesinde güvenlik merkezli yaklaşımların tartışıldığı bir ortamda Cumhuriyetçi aday John McCain’in seçilme şansı yükselmişken, küresel ekonomik krizin derinleştiği ekim ayında halk faturayı Cumhuriyetçilere kesmiş durumda. “Ümit” vaadiyle yola çıkan Demokrat aday Barack Obama’nın en büyük şansı tam da seçim öncesi krizin derin bir şekilde hissedilmesi.
Tıpkı Amerikan dış politikaları gibi amerikan seçimleri de güvenlik ve özgürlük dağıtma üzerine kuruludur. Yerine göre güvenlik merkezli söylemlerin, yerine göre ise özgürlük merkezli söylemlerin arttığı Amerika’nın soğuk savaş’tan beri ve özellikle de 11 Eylül sonrası yaşanan en büyük gerilim birinin diğerine aşırı baskın çıkmasıdır. Güvenlik merkezli yaklaşımlar tek basına çözüm olmaktan cıkmış bugün amerikan dış siyasetinin en temel açmazı olmuştur.
Kasım seçimlerinde Amerika’da her kim başkan seçilirse seçilsin çözüme kavuşturulması gereken en temel mesele güvenlik-özgürlük dengesi olacaktır. Dış politikada hangisinin ağırlık kazanacağı meselesi basit bir dış politika seçiminden ibaret değil, Amerika'nın küresel dünyadaki etkisini ve aynı şekilde dış dünyanın Amerikanın iç siyaseti üzerindeki etkisinin de en temel belirleyicisi olabilir.
Adayların seçim kampanyalarında yaptıkları konuşmalardan muhtemel dış politika yönelimlerine yönelik bazı çıkarımlarda bulunmak mümkündür. Temel olarak McCain, Bush rejiminin biraz daha yumuşak formatta devamından yana iken, Obama sanki su anki var olan realiteleri yok sayarcasına iyimser ve ümitli bir dış politika vizyonu sunmaktadır. McCain’in Bush siyasetinin nasıl yumuşak bir versiyonunu oluşturacağı konusunda kafamızda soru işaretleri varsa, aynı şekilde Obama’nın yer yer aşırı optimist politikalarının nasıl uygulanacağı konusunda da düşünmek gerekir.
Seçim sonrası atmosferle ilgili olarak, özellikle de ekonomik krizin etkilerinden dolayı Amerika'nın bir sure içe kapanıp kendi güç temerküzünü yapacağını söylemek mümkündür. Özellikle her dış siyasetin bir mali çıktısı olduğu dikkate alındığında bu durum daha da önemlidir. Ayrıca Amerika üzerine çalışanların vurguladığı en temel nokta ekonominin amerikanın “yumuşak karnı” olduğu ve ekonominin kötüye gittiği bir ortamda amerikan halkını dış ilişkiler konusunda ikna etmenin zorluğudur. Zaten geleneksel olarak pek dış politikayı sevmeyen ve de ilgilenmeyen amerikan toplumu 11 Eylül sonrası tüm dünyaya paralel olarak siyasal anlamda bir küreselleşme sürecine girmiş olsa da, bunun ne kadar kalıcı olacağını ancak zaman gösterecektir.
Adaylardan Obama ya da McCain’den hangisi baksan seçilirse seçilsin Amerikanın Irak politikasında ilk yıllarında çekilme gibi radikal bir değişiklik beklememek ama bir dış politikayı yeniden yapılandırma surecine şahit olmak mümkün olacaktır. Afganistan hattında radikal bir stratejik değişiklikten ziyade, taktiksel bir değişiklik beklenebilir. Iran konusunda Obama daha liberal gibi görünse de Amerikanın Ortadoğu'da Yahudi ve Sünni Arap dostlarını nasıl ikna edeceği onu bekleyen en büyük sorundur. Rusya ve Çin konuları ise doğrudan Avrupa Birliği ile birlikte yeniden bir küresel strateji belirleyip belirleyemeyeceği ile doğrudan alakalı olup, Afrika’nın, eğer Çin ile rekabet süreci artmazsa yine Amerikan gündeminin alt sıralarında kalacağı tahmin edilebilir.
Secim sonrası Amerika’nın İslam dünyası ile ilişkileri kimin baksan seçildiğinden daha çok aslında kimlerin İslam dünyası konusunda baksana danışmanlık yapacağıyla ilgili olup, stratejik vizyonunu güvenlik merkezli tanımlayan danışmanların etkinliğinin artması Amerikanın İslam dünyası ile ilişkilerinde çok büyük bir değişiklik yapmayabilir.
Amerikan seçimleri sonrasında oluşacak Amerikan dış politikasını belirleyici olacak en önemli nokta psikolojik ortam olacaktır. McCain’in seçilmesi durumunda secim öncesi var olan psikolojik atmosferin çok değişmemiş olacağını öngörmek gerçekçi değilken, Obama’nın baksan seçilmesi durumunda bir sihir gibi atmosferin değişmesini öngörmek de hayali olabilir. Şimdilik beklemek ve seçim sonrasındaki oluşan yönetici ekiplere bakarak gelecek değerlendirmesi yapmak daha mantıklı görünüyor.
10 Ekim 2008
İstanbul
ZİMBABWE`DE MUGABE’NİN YAVAŞ ÖLÜMÜ
Mehmet OZKAN
ANLAYIS, Ekim 2008
Özellikle son bir kaç yıldır Afrika’daki en büyük sorunlardan birisi olan Zimbabwe sorunu gerek iç gerekse dış boyutuyla karmaşıklaşmış ve her geçen gün çözülemez hale gelmiştir. Fakat Güney Afrika Devlet Başkanı Thabo Mbeki`nin Afrika Birliği adına Mart 2008 seçimlerinden sonra arabulucu olarak yaptığı girişimler 15 Eylül 2008 tarihinde devlet başkanı ve ZANU-PF lideri Robert Mugabe ile muhalefet partisi MDC lideri Morgan Tisvangirai arasında varılan bir iktidar paylaşımı anlaşmasıyla sonuçlanmış ve ülkenin geleceği için ümitlerin yeniden yeşermesine yol açmıştır. Bu anlaşmanın geleceğe etkisini ancak onun ne kadar uygulanabilirliği belirleyecek olsa da bu anlaşma bölgesel ve küresel açıdan öneme haizdir.
Zimbabwe 1980 yılında İngiltere’den bağımsızlığını kazandığından beri Robert Mugabe devlet başkanlığı koltuğunda oturmaktadır. Mugabe 80’ler boyunca Afrika’da sömürge karşıtı hareketlerin kahramanı iken, 90’larda halkına verdiği sözleri yerine getirememesi sonucu eski itibarını yavaş yavaş kaybetmiştir. 2000’lere gelindiğinde ise Mugabe için zaman daralmış ve liderliği hem içeride hem de dışarıda eleştirilmeye başlanmıştır. İste bu noktadan sonra Mugabe agresif ve savunmacı bir tutumla seçimlere hile karıştırmaya ve beyazlar tarafından kontrol edilen arazilere el koymaya başladı. Bu tutum ciddi tepki ve izolasyonla sonuçlandı. Bu durumun sonucu olarak Zimbabwe ekonomisi çöktü, enflasyon milyonlara ulaştı ve ambargolar sonucu ülkede ürün bulunamaz oldu. Birçok insan ülkeyi terk ederek komsu ülkelere ya da Avrupa’ya göç etmek zorunda kaldı.
Güney Afrika’dan sonra bölgedeki en büyük devletin çöküşünü izlemekle yetinen Afrika ülkeleri, özellikle de Güney Afrika, “sessiz diplomasi” adını verdiği bir yöntemle Zimbabwe’deki iktidar ve muhalefeti bir araya getirmeye çalıştı. Bu anlaşma bu çabaların geç de olsa bir sonucu olarak görülebilir. Zimbabwe’nin ekonomik ve siyasi anlamda çöküşü bölgesel acıdan insan hareketliliğine ve bunun sonucu olarak çeşitli sosyal sorunlara yol açtı. Bugün yaklaşık dört milyon Zimbabweli Güney Afrika’ya göç etmiş bulunmaktadır, bu durum zaten iç sosyal dengesi yeteri kadar oturmamış olan Güney Afrika`nin sosyal dengesini de bozmaya başladı. Bir kaç ay önce Güney Afrika’da görülen yabancılara yönelik şiddet eylemleri aslında kökleri bulunan bir sosyal sorunun ülkeye komsu ülkelerden gelen aşırı gocun tetiklemesiyle ortaya çıkmıştır. Yine aynı şekilde Zimbabwe`nin ekonomik olarak çöküşünün maliyetini Güney Afrika ödemek zorunda kalmıştır. Gerek enerji yardımı gerekse ekonomik destek olsun hep Güney Afrika`da gitmek zorunda kalmıştır. Mart ayında yapılan son devlet başkanlığı seçimlerde Mugabe`nin secimi Tisvangirai’ye karşı kaybetmesine rağmen ikinci tura götürerek şiddet ve korku eylemleri sonucu kazanması artık bu sorunda bir sona gelindiğinin göstergesiydi. Eylül ayında yapılan iktidar paylaşımı anlaşması bu sürecin doğal bir sonucudur.
Küresel açıdan Zimbabwe sorunu doğrudan İngiltere ile ilgili olmakla beraber son yıllarda Afrika üzerinden Cin ve Batı arasında yaşanan rekabetin de bir öğesi olmuştur. 1980 yılında yapılan anlaşma gereği İngiltere maddi destekte bulunarak “gönüllü satıcı-gönüllü alıcı” usulü çoğunluğu beyazlar tarafından kontrol edilen tarım arazilerinin siyahlara transferi öngörülmüştü. Fakat İngiltere’nin bu konuda verdiği sözleri geciktirmesi, Mugabe için iç islerinde ciddi meşruiyet sorununa yol açmıştır.
İnsanlar 20 yıllık iktidardan sonra herhangi bir kalıcı arazi reformu görememişlerdir. Bu Mugabe`nin şiddet ve zor kullanma yoluyla biraz da İngiltere’ye mesaj vermek babından bazı uygulamalarına yol açmıştır. Bu durumu batının aşırı tepki vermesi sonucu, Mugabe batı ve özellikle de İngiltere ile ipleri koparmıştır. Batı bloğundan kopan Zimbabwe Çin ile ilişkilerini geliştirmiş ve birçok devlet isletmesini Çin’e devretmiştir. Her geçen gün ekonomik olarak Çin ile ilişkilerini geliştiren Zimbabwe, batının özelikle Afrika`da Çin nüfuzunun artmasını dengelemeye yönelik çabalarının bir parçası olarak eskiden dışladıkları Mugabe ile yeni iktidar paylaşımı anlaşması çerçevesinde tekrardan ilişki kurmaya yöneltmiştir. Her ne kadar AB ve Amerika yapılan anlaşma sonrası “bekle ve gör” stratejisi izleyeceklerini ilan ettilerse de anlaşmada çok büyük bir bozulma olmadığı takdirde Zimbabwe’ye özellikle ekonomik anlamda destek vermeye hazırdırlar. Yapılan anlaşma çerçevesinde ekonomi ilgili bakanlıkların batı tarafından desteklenen muhalefet partisi MDC tarafından kontrol edilecek olması batının ekonomik desteğinin anlaşmanın en önemli unsurundan birisi olduğunun göstergesidir.
İktidar paylaşımı anlaşmasının Zimbabwe iç siyaseti açısından sonucu Mugabe`nin sonunu ilan etmesidir. Her ne kadar halen devlet başkanlığı koltuğunda oturacak olsa da, bir iktidar paylaşımına gitmek zorunda kalmış olması hem başka bir alternatifinin kalmadığının hem de onurlu bir çıkış yolu arandığının işaretidir. Anlaşma gereği yaklaşık iki yıl sonra seçimler ve yeni anayasa yapılacaktır. Eğer muhalefet partisi MDC çok büyük bir hata yapmazsa seçimi kazanmaması için hiçbir neden yoktur. MDC’ nin seçimi kazanması ve ülkeye yönetmeye izin verilmesi yaklaşık otuz yılı bulacak olan Mugabe rejiminin sonunu getirebilir.
Tüm bu değerlendirmelere rağmen anlaşma gereği Mugabe orduyu, Tisvangirai ise polis gücünün kontrolünü elinde tutacaktır. Mugabe’nin ordu ile beraber, bürokrasi ve karar alma mekanizmasındaki etkisi düşünüldüğünde aslında MDC’ ye verilen rol son derece küçük gibi görülebilir. Fakat Mugabe’nin önceki politikalarına bakılınca bu durum aslında beklenenin de ötesinde bir paylaşımdır. MDC`ye özellikle ekonomik idarenin verilecek olması, aslında MDC`nin sadece uluslararası finansal destek için iktidar ortağı yapıldığı izlenimi de vermektedir.
Zimbabwe sorununun geleceğini zaman gösterecek olmakla birlikle eğer bu anlaşma basarı ile uygulanabilir ve ülkeye barış getirebilirse Afrika’nın güneyinde problemli olan son ülke de belli bir istikrar ortamına kavuşup bölgesel gelişme ve kalkınmanın onunu uzun vadede açabilir.
20 Eylul 2008 - ISTANBUL
September 18, 2008
TURKEY IN THE ISLAMIC WORLD: AN INSTITUTIONAL PERSPECTIVE
Published in Turkish Review of Middle East Studies 18, 2007, pp.159-193.
INTRODUCTION
In this environment, Turkey developed its relations with the Third World countries and Islamic world in general, and with the Middle East in particular. Turkey showed more interest in Arab-Israeli issue and Middle East problems, but strictly followed its policy of non-interference in regional affairs. By the 1980s, Turkey’s Middle East policy had undergone significant changes. Thanks to the economic crisis of the late 1970s, Turkey modified its policy toward the region. This changing and developing of the economic relations had repercussions and, consequently, paved the way for new directions in political and social areas. The Gulf Crisis in 1990 indicated a turning point in its relations with the Middle East and Turkey has started to play an active
role in the region.
Full-text available:
http://obiv.org.tr/2008/TurkishReviewofMiddleEastStudies/PDF/MehmetOZKAN.pdf
September 3, 2008
TURKEY DISCOVERS AFRICA: IMPLICATIONS AND PROSPECTS
Policy Brief No. 22, September 2008
Mehmet OZKAN
Sevilla University, Spain
There has been a revival in Turkey ’s relation with Africa after 1998. Initially this revival came as a passive attempt, but after 2005 it became an offensive interest in developing relations with the continent. The recent Turkey-Africa Cooperation Summit marks the latest stage in Turkey ’s keen interest in developing relations with Africa , and should be seen as a turning point if it is followed with concrete projects in political and economic fields. The key challenge, however, lies in the mutual lack of knowledge and familiarity between the two regions, coupled with general uncertainty regarding how to further relations.
Full-text available:
http://www.setav.org/document/Policy_Brief_No_22_Mehmet_Ozkan.pdf
June 3, 2008
ALMANYA’NIN ORTADOĞU POLİTİKASI
(THE MIDDLE EAST IN GERMAN FOREIGN POLICY: PAST AND PROSPECT)
Almanya 24 Haziran 2008 tarihinde Filistin-İsrail sorununa geniş kapsamlı bir çözüm bulmak amacıyla geniş katılımlı bir Ortadoğu Konferansı düzenliyor. Bu toplantı görünürde Filistin-İsrail sorununa çözüm bulmak amacıyla oluşturulan dörtlü grubun isteğiyle yapılıyor olsa da, gerek zamanlaması gerekse toplantının yapılacağı yer açısından bu görüntünün ötesinde anlam taşımaktadır. Bu anlamın ne olduğu ve uluslararası sistem açısında neyi ifade ettiği bu yazıda Almanya’nın Ortadoğu politikası perspektifinden ele alınacaktır.
Çok ileride yirminci yüzyıla bakanlar büyük ihtimalle dünya savaşlarını unutabilirler, fakat muhtemelen Hitler ve onun yahudilere yaptığı soykırımı hiç kimse unutmayacaktır. İşte bu tarihi olayın Almanlar için de unutulması ve sosyal hafizadan silinmesi öyle zor bir olaydır ki bu durum Almanlar için her zaman bir hayalet olarak varlığını hissettirmiştir. Almanyanın Ortadoğu politikasına genel bir göz atıldığında görülecektir ki, 19. yy sonlarında sömürgecilik yarışına diğerlerine göre geç giren Almanya yaklaşık yarım asır geçmeden varlığını daha çok dişarıdan ziyade Avrupa içinde hissettirmiştir. Bu durum Almanyanın gerek iki dünya savaşının çıkmasına yol açan eylemleri gerekse Hitler tecrübesiyle gösterilmiştir. Soğuk savaş öncesi Almanya’nın genel olarak aktif bir Ortadoğu politikası varken soğuk savaş döneminde çesitli sebeblerden dolayı enerjisini içeriye harcamıştır.
Almanya’nın soğuk savaş sonrası dönemde dünya siyasetinde etkisini arttırması kim ne derse desin 11 Eylül sonrasının ürünüdür. Irak savaşına Fransa ile birlikle yaptıkları ilkeli ve tutarlı karşıtlıkla beraber aynı zamanda Avrupa içinde tek bir dış politika fikrinin çıkmayacağını da ancak Amerika Irak işgali için destek aradığında gördüler. 11 Eylül sonrasında dünya siyasetinde gelişen olaylar ve özellikle de Amerikanın Ortadoğu ve İslam ülkelerinde kaybettiği prestij ve onun getirdiği boşluğu doldurmaya Almanya ve Fransa talip oldu. Fransa daha çok Akdeniz Birliği çerçevesinde kuzey Afrikayla ilişkilerini yeniden kurmaya çalışırken, Almanya kürt sorununa yaklaşımı ve AB üyeliği için izlediği ilkeli karsitlik acisindan Türkiye ile farklı bir ilişkiye girmeye çalışıyor. Hamas iktidara gelmeden önce Filistindeki demokratikleşme projelerini destekleyen ülkelerin başında yine Almanya gelmekteydi. Almanya Arap ülkeleri yanında İsrail ile de yeni bir ilişki sürecine girdi. Özellikle Angela Markel’in İsrailin kuruluşunun 60. yıl dönümünde tüm kabinesiyle beraber İsraile yaptığı ziyaret hem tarihi hem de konjektürel açıdan bir çok anlamı ifade etmektedir.
Tarihi açıdan Nazi geçmişi yüzünden Almanya İsrail ve yahudilerle hep kompleksli bir ilişki sürecine girmiştir. Bir yandan tarihin getirdiği utançlık ve bunun üzerine bina edilmiş bir İsraili toptan destekleme politikası aslında psikolojik olarak Almanyanın opsiyonlarını sınırlamaktaydı. Bu sınırlama sadece İsrail ile ilişkiler için değil aynı zamanda İsrail ile catışma halinde olan Arap devletleri ile ilişkileri de belirliyordu. Bu sınırlamanın kesin olarak kalktığına dair henüz bir imare yok ama gerçek şu ki Almanya İsrail özelinden başlayarak tüm Ortadoğu devletleriyle yeni bir tür ilişkiye girmek istiyor ve tarihin ipoteğinden kurtulmak istiyor. Almanya’nın bu yeni dış politika yaklaşımının temelleri dogrudan Almanyanın iç siyasetinde yaşananlarla bağlantılıdır. Genel olarak Batı Almanya kökenli olan Almanlar Nazi geçmişinden dolayı daha apolojetiktirler. Buna karşın Doğu Almanya kökenli olanlar Nazi geçmişi ve İsrail ile ilişkilere daha az apolojetik bakmaktadırlar. Bunun tam nedeninin ne olduğunu belirlemek ayrı bir araştırma konusu olsa da burada asıl vurgulanması gereken nokta Almanyanın birleşmesinden sonra Almanyanın Ortadoğu politikasının klasik Bati Almanların perspektifinden çıktığıdır. Dogu Almanya kökenlilerin Almayada daha çok siyaset yapımı sürecine katılması aslında Almanya’nın İsrail ve Nazi geçmişine yaklaşımında daha komplekssiz bir bakış açısını yakalamasına yardımcı olmaktadır. Dolayısıyla son yıllarda gelişen Almanyanın İsrail ile kurdugu ‘yeni’ dış ilişkilerine Dogu Almanya kökenli olan Angela Markel tarafından öncülük edilmesi hem önemli hem de manidardır.
İşte Almanya bu iç değişimin ve son yıllarda geliştirmeye çalıştığı yeni yaklaşımın bir parçası olarak 2008 Haziran ayında bir Ortadoğu Konferansı düzenliyor. Resmi olarak bu toplantı Amerika, Rusya, Avrupa Birliği ve Birleşmiş Milletler’den oluşan ve Ortadoğu dörtlüsü (Middle East Quartert) olarak adlandırılan grubun temsilcisi olan Tony Blair tarafından organize etmesi icin Almanya’ya rica edilmiş olsa da bu durumun hem stratejik hem de uzun vadeli açılımları vardır.
Stratejik olarak böyle bir toplantının Almanya ev sahipliğinde Avrupa’da yapılması 1990’ların başında Avrupa öncülüğünde başlatılan ve 1993’te Oslo Anlaşmasıyla sonuçlanan İsrail-Filistin görüşmelerinde oldugu gibi Avrupayı Ortadoğu sorununun çözümünde önemli bir aktor haline getirme sürecinin yeniden başlatılmasını amaçlar gibidir. Bu toplantının başarılı olup olmayacağını zaman gösterecek olsa da, burada vurgulanmasi gereken en temel nokta yaklaşık on-beş yıl sonra Avrupa Birliğinin Almanya öncülüğünde Ortadoğu sorunuyla yeniden ve yakından ilgilenmeye başladığının göstergesidir. Ayrıca bu toplantının Almanya öncülüğü ve ev sahipliğinde yapılması, Almanyanın son yıllarda her geçen gün pekiştirdiği ve derinleştirdiği Avrupa Birliği liderliği pozisyonunu daha da güçlendirmektedir.
Bu tür bir toplantının Almanyada yapılacak olması ayrıca Amerikan önderliğinde yapılacak herhangi bir toplantının çözüme ulaşmasının en azından görünüşte zor olduğunun göstergesidir. Amerikan Başkanı George Bush ve Dişişleri Bakanı Condoleezza Rice’ın son bir yıldır Filistin sorununun çözümüne yönelik harcadıkları enerjinin etkili ve daha meşru bir güç öncülügünde devam ettirilmesi olarak da okunabilir. Gerek Irak savaşı gerekse başka politikaları yüzünde özellikle Amerikanın İslam dünyasında kredisini hızla kaybettiği şu günlerde, Filistin-İsrail sorununun çözümüne yönelik bir insiyatifin Amerika dışından ama aynı zamanda Amerikaya yakın bir güçten gelmesini de halkla ilişkiler mantığının bir gereği olarak okumak gerekir.
Haziran ayındaki toplantıya kimlerin katılacagi henuz bu yazının yazıldığı an itibariyle net belli degildir, ancak Suriye’nin barış sürecine ve toplantıya katılması için yoğun bir çaba harcandığı da bilinen bir gerçektir. Suriye’nin barış sürecine dahil edilmesi sadece barış sürecinin sağlıklı olması için istenmemektedir, aynı zamanda böyle bir durum hem oluşmuş olan İran-Suriye-Hamas ittifakını çözebilir hem de İranın bölgedeki nüfuzunu arttırma cabalarına küçük de olsa bir darbe olabilir. Bu açıdan Türkiyenin Suriye ve İsrail arasında yürüttüğü gizli arabulucuk rolü her ne kadar Türkiye açısından masumane ve barışa önemli bir katkı gibi görünse de bu çabalar Amerika ve batı tarafından farklı okunmakta ya da üzerine başka hesaplar yapılmaktadır.
Sonuç olarak küresel ve bölgesel güç dengeleri açısından kim ne hesap yaparsa yapsın ve de Almanya’nın düzenlediği bu toplantıdan ne sonuç çıkarsa çıksın, şu anki işlemekte olan süreç uzun vadede iki devletin Ortadoğudaki rolünü arttıracaktır: Almanya ve Türkiye.
March 19, 2008
A NEW APPROACH TO GLOBAL SECURITY: PIVOTAL MIDDLE POWERS AND GLOBAL POLITICS
Published in Perceptions: Journal of International Affairs, Volume XI, Spring 2006, pp. 77-95.
Summary:
Unlike the Cold War period, in the post-Cold War era, there has been an inclination toward having an independent and active foreign policy from the regional power centres. By introducing a new power category in international politics, the pivotal middle power, this study argues that pivotal middle powers can play critical roles in establishing a new global world order, if they can act together in global politics focusing on case-tocase approach, in other words, niche diplomacy. Recently, the New Agenda Coalition (NAC) and India-Brazil-South Africa Dialogue Forum (IBSA)
have been the two examples of the niche approach from pivotal middle powers. The new activism of pivotal middle powers in post-Cold War global politics can be located in globalization and global world order context and in future, if successful, such initiatives could pave the way a new understanding of global politics especially with regard to economic and security issues.
World order, global security, pivotal middle powers, North-South relations, developing countries.